Phong tục uống rượu của người Thái ở Tây Bắc

By



Có thể không ngần ngại để nói: sáng tạo mang tính phổ biến nhất của nhân loại là nước uống lên men. Rượu và vị thần rượu có mặt không chỉ trong thần thoại của nhiều tộc người từ Đông sang Tây mà trong tín ngưỡng - phong tục đó là nhu cầu là chất xúc tác không thể thiếu trong môi trường và không gian tiếp xúc với thần linh với giới vô hình lẫn hữu hình mà chúng ta thường hay gọi là "vô tửu bất thành lễ".

Với người Thái uống rượu không thể thiếu trong sinh hoạt lễ hội cưới xin. Hòa trong rượu là tình người tình yêu đôi lứa tình yêu bản mường. Khách đến nhà phải có mâm cơm chén rượu; cúng lễ cưới xin lên nhà mới... là có rượu nâng rượu mời.

1. Uống rượu khi có người thân bạn hữu đến thăm nhà:

Khách đến thăm bất cứ lúc nào cho dù ban đêm cũng phải có mâm cơm chén rượu. Nhà nghèo chỉ cần có rau dăm cái măng đắng một cặp cá nướng nho nhỏ một "thuổi chéo" (bát nước chấm) là đã lên mâm nên bữa.

Nhưng phần lớn khách đến nhà là chủ mổ gà mổ vịt. Có khi cả lợn. Nếu mổ gà vịt khi bày mâm phải để nguyên đôi chân 2 cái đùi và cái đầu bày riêng ra 1 đĩa với mục đích: trình khách biết và nói lên ý nghĩa "khách đến chủ nhà mổ gà vịt để thết đãi".

Người Thái đen có câu "Pay xấu kin pa xấu má kin cáy" (mình đi nhà người ăn cá người về nhà mình ăn gà) là như vậy.

Khi có khách đến nhà uống rượu không bao giờ gia chủ bỏ quên 2 người hàng xóm. Một nhà bên phải một nhà bên trái. Cũng không cần mời chào cầu kỳ. Sau khi dọn xong mâm rượu chỉ cần "ới ới" mấy tiếng là hai người hàng xóm đã có mặt. Có thể họ chỉ đến không cũng có thể họ mang theo chai rượu ngon sang cùng uống. Đã vào mâm là phong thái đĩnh đạc không tính thời gian. Có thể là một ngày một đêm cũng có thể lâu hơn. Khách uống được nhiều càng tốt say nhiều càng vui. Vì thế mới thể hiện là khách mến chủ chủ quý khách.

Trên mâm rượu mời khách thường để hai cái chén không. Trước khi uống người khách cầm chén rượu của mình tự rót vào 2 chén đó mỗi chén một chút sau đó dùng ngón tay út của bàn tay phải chấm và chén rượu của mình búng về phía sau vai bên phải rồi chấm tiếp giọt thứ 2 búng qua vai bên trái tỏ ý: tôn kính tổ tiên. Nếu ở xa 2 chén đó thì khẽ nghiêng chén rượu của mình để nhỏ chút rượu xuống sàn nhà đó cũng là dấu hiệu của sự tôn kính ý nghĩa kia.

Khi uống chén thứ nhất và chén thứ hai bắt buộc khách phải uống cạn với ý nghĩa: khách đi đường xa đến thăm đôi chân mỏi mệt phải uống hai chén liền cho đôi chân khỏe lại.

Lúc khách ngồi uống rượu thì vợ hoặc con gái chủ nhà phải ngồi ở gần bếp để lấy rượu làm thêm thức ăn hoặc hâm nóng thức ăn. Gọi là "châự lẩu" (giúp mâm rượu được chu đáo) họ coi đó là là điều tự hào. Chừng mâm rượu gần xong mới đi trải đệm khuôn chăn lấy gối buông màn chuẩn bị cho khách ngủ. Người phụ nữ Thái không quên chuẩn bị một chậu nước ấm có mấy lát chanh và chiếc khăn để khách rửa tay lau miệng sau khi ăn xong. Người con trai lớn hoặc con rể được ngồi cùng mâm để giót rượu thay người mẹ.

Khi uống ngà ngà say là "khắp" (hát). Có rượu là có hát hát để chúc tụng sức khoẻ hạnh phúc ăn nên làm ra khen ngợi lòng mến khách khen bà chủ giỏi giang. Thông thường thì khách hát trước sau thì chủ hát đáp lại. Đêm càng khuya tình cảm khách chủ càng thắm thiết bện lại với nhau.

Nếu khách là người dân tộc khác từ nơi xa đến thì tình cảm càng gắn bó đặc biệt. Vừa uống chủ nhà vừa hỏi han sức khoẻ công tác hoàn cảnh gia đình rồi gia chủ mượn những câu chuyện tâm tình đó để mời khách uống rượu một cách cực kỳ khéo léo gần như ép khách phải uống. VD: Hai chân hai tay hai chén; 10 đầu ngón chân 10 đầu ngón tay 10 chén. Lại nữa khách có bao nhiêu người ruột thịt trong gia đình thì phải uống thay bấy nhiêu chén chén gửi cho cha cho mẹ cho vợ cho con... cho cả người yêu nữa...

Rượu và thời gian uống hiện nay đã giảm nhưng tình cảm và lòng mến khách quý khách của người Thái vẫn mãi vẹn nguyên.

2. Uống rượu lên nhà mới:

Người Thái thường làm nhà lên nhà mới sau mùa gặt chính (khoảng tháng 11 dương lịch). Đó là mùa khô hanh có nhiều thuận lợi. Trong bản có gia đình lên nhà mới là bà con trong bản và các bản khác đến cùng vui uống rượu và xòe hát chúc mừng. Gia chủ phải có lời mời trước tốp đi mời thường có 3 người đều là nữ
: một người luống tuổi nói năng hoạt bát có bài bản hẳn hoi. hai thanh nữ chưa có chồng đi theo.

Sau khi lên nhà thì tốp đi mời ngồi đối diện thường là ở gần bếp đun trên sàn Người đại diện tốp đi mời dùng bàn tay phải gần như che miệng rồi mới mời theo vần điệu gần như một bài hát. Đợi khi gia chủ nhận lời cảm ơn rồi mới xin phép đi mời nhà khác.

Uống rượu lên nhà mời đám cưới đám cúng không phân biệt đàn ông đàn bà lứa tuổi. Ai đi được là đi ai đến được là đến. Bà con đến không chỉ để uống rượu mà còn để thưởng thức văn hóa. Mâm rượu tập thể không phân ra 4 người 6 người. Thông thường là dùng gỗ ván xẻ đặt dọc nối tiếp theo chiều nhà. Người ít thì một dãy người nhiều thì 2 dãy. Mặt trên trải lá chuối rừng để bày thức ăn như: thịt luộc thịt xào măng xôi rau sống...

Người uống rượu ngồi dọc theo hai dãy bàn. Bên giáp vách nhà còn được trải một lớp đệm giành cho những người khách cao tuổi. Các cụ bà và con gái ngồi "tắng" (ghế mây thấp) về một phía.

Trong lúc mọi người đung uống thì nam nữ thanh niên đánh trống xoè hát ở phía cửa "tang quản" (cửa dành cho tiếp khách lên nhà). Ông chủ nhà buộc phải ngồi chỗ trung tâm mâm rượu và tất nhiên chỉ uống mức độ để còn tỉnh táo lắng nghe cảm nhận những lời chúc tốt lành của khách.

Nhịp trống nhịp xòe làm cho ngôi nhà như có khí thiêng chuyển động rùng rùng; tâm hồn con người như bay bổng. Hai bài hát thông lệ mở đầu là "khắp khả khấu hồn" và "khắp xắp hính" ý nghĩa của hai bài này là xua đuổi hết khí độc ma tà cho không khí ngôi nhà được trong lành chủ nhà ăn nên làm ra vui tươi khỏe mạnh suốt đời.

Tiệc rượu trong ngôi nhà mới cứ cuốn hút mọi người tâm hồn sảng khoái chia vui với gia chủ. Mỗi đám lên nhà mới trước đây thường kéo dài 3 ngày 3 đêm tốn kém của cải. Nay đã giảm đi rất nhiều thường chỉ một bữa và cscs gia đình đến uống rượu có những đóng góp nho nhỏ để giảm thiểu những tốn kém cho gia chủ.