Muối mặn - Gừng cay


Một biểu tượng kép về sự thuỷ chung trong ca dao: Muối mặn - Gừng cay
- Ths. Triều Nguyên Hội VNDG Thừa Thiên - Huế -  


Là hình ảnh tượng trưng thể hiện quan niệm tình cảm của con người về nhân sinh vũ trụ biểu tượng được sử dụng trong văn học khá đa dạng. Riêng ca dao. Nguyễn Xuân Kính đã ghi nhận 7 nhóm biểu tượng: 

1. Trăng sao mây gió... (hiện tượng tự nhiên)
2. Có cây hoa lá... (thế giới thực vật)
3. Rồng phượng chim muông... (thế giới động vật)
4. Áo khăn gương lược mũ giày... (các đồ dùng cá nhân)
5. Chăn chiếu giường mâm bát… (các dụng cụ sinh hoạt gia đình)
6. Thuyền lưới đó lờ gàu…các công cụ sản xuất)
7. Nhà đình cầu… (các công trình kiến trúc) 

Ba nhóm đầu là những biểu tượng thuộc thế giới các hiện tượng thiên nhiên tự nhiên; bốn nhóm sau là những biểu tượng của thế giới nhân tạo. Sự phân loại trên cho thấy diện mạo phong phú của biểu tượng trong ca dao và nó có khả năng bao hàm được hầu hết các biểu tượng.

Theo sự tìm hiểu bước đầu của chúng tôi về lĩnh vực này thì một số biểu tượng kép cũng cần được quan tâm mà muối mặn - gừng cay là một ví dụ.Bài ca dao xin được trích dẫn ra trước tiên ở đây là bài được nhiều tập sưu tầm ca dao ra đời vào loại sớm nhất cùng giới thiệu và có lẽ được nhiều người thuộc nhất: 

(a1) Tay nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng có quên 

Có ba bài ca dao theo thể lục bát khác có chưa gọn bài này (có đôi chỗ khác biệt) một thuộc “dân ca quan họ Bắc Ninh”: 

(a2) Tay tiên chuốc chén rượu đào
Đổ đi thì tiếc uống vào thì say
Tay bưng chén muối đĩa vừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau 

một thuộc “dân ca Bình Trị Thiên”: 

(a3) Tay bưng đĩa muối chấm gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng bỏ nhau
Tay bưng đĩa muối sàng rau
Căn duyên ông trời định bỏ nhau sao đành. 

và một thuộc Quảng Nam – Đà Nẵng: 

(a4) Tay bưng đĩa muối chấm gừng
Gừng cay muối mặn ta biểu đừng tưởng tơ
Gió ngọt ngào nhiều ngọn xơ rơ
Con chim vào lồng thậm khó con cá vào lờ thậm gay 

với thể song thất lục bát ở Nghệ Tĩnh có bài:

(b1) Muối ba năm muối đang còn mặn
Gừng chín tháng gừng hãy còn cay
Đôi ta tình nặng nghĩa dày
Có xa nhau đi nữa ba vạn sáu ngàn ngày mới xa. 

ở Bình Trị Thiên có: 

(b2) Muối để ba năm muối hãy còn mặn
Gừng ngâm chín tháng gừng hãy còn cay
Đã có lời chàng đó thiếp đây
Can chi lo chuyện đổi thay rứa chàng 

(b3) Muối mặn ba năm còn mặn
Gừng cay chín tháng còn cay
Dù ai xuyên tạc lá lay
Sắt son nguyệt giữ lòng này thuỷ chung 

(b4) Muối mặn ba năm còn mặn
Gừng cay chín tháng còn cay
Để anh lên xuống cho dày
Bao giờ thầy mẹ không gả em cũng bày mùi cho 

(b5) Muối ba năm muối hãy còn mặn
Gừng chín nước gừng hãy còn cay
Nợ nhà giàu có thì trả không thì vay
Duyên chàng nợ thiếp chớ đổi thay bạn cười 

(b6) Muối ba năm muối hãy còn mặn
Gừng chín nước gừng hãy còn cay
Đạo vợ chồng chớ có đổi thay
May thì đặng câu danh vọng rủi ăn mày cũng theo nhau

ở Quảng Nam – Đà Nẵng có:

(b7) Hạt muối mặn ba năm còn mặn
Lát gừng cay chín tháng còn cay
Hai ta ơn trượng nghĩa dày
Chưa bao năm tháng dứt rày nghĩa nhơn

(b8) Hạt muối ba năm còn mặn
Lát gừng cay sắc chín nước còn cay
Anh thương em cha mẹ không hay
Ngọn đèn trao trước gió chẳng biết xoay phương nào

Bài (a1) như một lời khấn thầm không hò (hát) thành lời hoặc đây chỉ là một hành động tượng trưng mang tính quy ước của một nghi lễ mà ý nghĩa của nó đã được cộng đồng thừa nhận. Hoàng Phủ Ngọc Tường có viết: “Theo phong tục Huế trong đêm tân hôn cô dau chú rể làm lễ cúng tớ hồng lễ vật chỉ có khoai lang muối và gừng. Đó là lời nguyện lấy cái tâm đẻ sống với nhau trọn đời”. Lễ vật dâng cúng mang tính trần thế ý nghĩa biểu hiện “cay” và “mặn” là đặc tính của gừng và muối hai mùi vị cần thiết và khó quên đối với con người. Cần thiết thì ai cũng biết còn khó quên thì hẳn phải nói vài lời.

Không phải ngẫu nhiên mà các từ có yếu tố “cay” đều có chung nét nghĩa bất ổn không lành (cay cú cay cực cay đắng cay độc cay nghiệt chua cay sâu cay…) còn các từ có yếu tố “mặn” thì lại thể hiện sự thân thiết gắn kết (mặn mà mặn mòi mặn nồng…). Trong các vị thông thường thì cay đắng thuộc dương; mặn ngọt chua thuộc âm. “Cay” gây ra bứt rứt nóng nảy “cay như hớt” “cà cuống chết đến đít vẫn còn cay” quả là khó quên. “Mặn” hầu như không có tác dụng ngay mà âm ỉ theo thời gian “ăn mặn khát nước” (đời cha ăn mặn đời con khát nước) hoặc phải út kinh nghiệm “mặn mất ngon giận mất khôn” cũng không phải dễ quên.

Xét mặt “mùi đời” có thể coi đây là hai “vị chủ” tiêu biểu cho mặn nồng và cay đắng hai trạng thái của con người hay hai cách cư xử về một con người.  Nhấn mạnh “cay” “mặn”; hai mặt đối lập của một chỉnh thể (“đĩa muối chấm gừng”) như vậy cho thấy sự nhìn nhận vấn đề hôn nhân rất khách quan: cay đắng hay mặn nồng là hai trạng thái tình huống song song tồn tại trong quan hệ vợ chồng quan hệ giữa người khác với vợ chồng: đó là cuộc đời là con người là bình thường. Quả là không có lời thề nào sâu sắc như vậy vì không thể tìm ra một kẽ hở bào để vin vào khi bội ước hay muốn giải thể (phải chăng đây là lý do để tạo nên “tình trạng ly hôn có tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng người Huế”). 

Bài (a2) có cặp lục bát đầu với thức uống sang (“rượu đào’) người đẹp (“tay tiên”) trong lúc thái độ của nhân vật lại nước đôi (“đổ đi thì tiếc uống vào thì say”). Ở bài (a3) cặp câu sau có tác dụng hỗ trợ về nghĩa. Còn với (a4) lại như một sự dặn dò về đạo làm vợ làm chồng sau khi khẳng định giá trị của “gừng cay muối mặn”.

Có thể thấy rằng những bài lục bát này cùng tập trung ý nghĩa như bài (a1) mà chúng ta diễn giải.  Tám bài song thất lục bát đều có chung cặp thất nhằm thể hiện sự lâu bền của đặc tính “mặn” “cay” ở muối và gừng. Có một lưu ý về cấu trúc nếu ở bài (a1) cặp lục bát được hình thành theo chén muối đĩa gừng” - gừng cay muối mặn thì cặp thất ở loạt bài này đều hình thành kiểu “muối mặn gừng cay. Đây là lối sắp xếp theo trật tự âm trước dương sau mà người Việt thường làm (như vợ chồng chẵn lẻ vuông tròn đậm nhạt đen bạc…).  

Con số 3 và 9 (ba năm chín tháng) cũng thể hiện số nhiều không hàm nghĩa xá định rõ ràng về lượng cho nên dù đủ 9 tháng chỉ bằng ¼ của 3 năm nhưng trong kiểu cấu trúc này năm/tháng không còn là đơn vị thời gian cụ thể nữa (chú ý sự tương ứng của “chín tháng” và “chín nước” “sáu nước” nên cảm giác về sự vĩnh cửu hằng tồn đã xảy ra. Và tên của biểu tượng đang bàn đến đây cũng được xác lập “muối mặn - gừng cay”. 

Lại cần nói thêm là sự hằng tồn mùi vị của muối và gừng nếu tách ra đứng độc lập chúng chưa tạo được ý nghĩa gì cụ thể; việc cần có một cặp lục bát để nêu rõ ý nghĩa trong trường hợp này là tất nhiên. Nhưng trong không ít dạng bài ấy việc bổ nghĩa kia vẫn chưa ổn thỏa lắm. Cơ sở để dân gian sáng tạo ra những lời hò (hát) tự nhiên mà không hề có cảm giác bất ổn như vừa nêu chính là tiền giả định: không ai là không biết đến bài (a1) và nghĩa của muối mặn - gừng cay là sự thề ước thuỷ chung.  Theo đó thì bài (b1) thể hiện trọn vẹn ý nghĩa trên hai bài (b2 và b3) cũng vậy. bài (b4) thêm ý đã nguyện ước trăm năm bên nhau miễn là anh đừng có xao nhăng (“lên xuống cho dày”) thì thầy mẹ không gả em cũng có cách rồi. 

Bài (b5) đặt cuộc tình trong bối cảnh nghèo túng; bài (b6) đặt ra hai tình huống tốt nhất (“đặng câu danh vọng” – có bản ghi “làm nên quốc trạng”) và xấy nhất (“ăn mày”) mà con người có thể đạt đến hay vập phải vẫn giữ trọn lời nguyền.  Bài (b7) là lời trách cứ (trên cơ sở lời nguyền) với kẻ vong tình; và (b8) là một cuộc tình ở ngoài tầm kiểm soát của cha mẹ chưa tìm ra hướng giải quyết. 

Trên cơ sở tài liệu mà chúng tôi có được có thể nêu địa bàn lưu truyền phát triển của bài (a1) là cả nước; các bài theo thể song thất lục bát có từ Nghệ Tĩnh đến Quảng Nam – Đà Nẵng tập trung nhiều ở Bình Trị Thiên. Dải đất miền Trung này đã chuyển thể từ lục bát sang song thất lục bát với những sáng tạo gia cố có tính chất làm sáng rõ vấn đề khi đặt trong những tình huống hoàn cảnh cụ thể khác nhau của (a1) mà vẫn tuân thủ ý nghĩa đã có của biểu tượng.

Một hình ảnh được coi là biểu tượng trong văn chương khi nó luôn cố định về nghĩa trước mỗi lần xuất hiện mỗi tác giả sử dụng trong bối cảnh thời gian không gian nhất định. Ngoài ra nếu một biểu tượng gồm hai (ba) hình ảnh ghép lại - biểu tượng kép – thì nó phải ổn định về cấu trúc (yêu cầu tự thân của biểu đạt). Biểu tượng muối mặn - gừng cay qua phân tích trên thoả mãn hai điều kiện ấy. Đây là mộtk biểu tượng kép.  Tính chất kép của biểu tượng này còn được thể hiện khá rõ khi tách riêng hai hình ảnh muối và gừng; lúc này mỗi hình ảnh có nghĩa biểu vật và theo ngữ cảnh riêng không mang nét nghĩa của biểu tượng ví dụ: 

- Muối để ba năm không thiu
Bình vôi để hở thì mèo không ăn 

- Cực lòng mà phải theo anh
Khoai lang chấm muối ngon lành gì đâu 

- Gừng già gừng rụi gừng cay
Anh hùng càng cực càng dày nghĩa nhân 

Trong ca dao "muối mặn - gừng cay" còn một số biểu hiện kép khác (như mai – trúc) với ý nghĩa tượng trưng cho đôi bạn trẻ cho "tình duyên” cần được xác định tìm hiểu kỹ. Bởi việc nắm bắt các biểu tượng sẽ giúp ích rất nhiều cho vấn đề nhận dạng phân tích nghĩa xếp kiểu loại các bài ca dao một cách đúng đắn là một trong số những điều kiện cơ bản giúp viẹc nhìn nhận ca dao trong hệ thống từ hệ thống tránh được những suy diễn lạc lõng chủ quan.   


(xin kính gửi chị Chiều Xanh!) 

Khải Nguyên

Mấy ngày nay vnweblogs thường bị lỗi nhất là chiều muộn và tối. Ổn nhất là đêm về sáng chị à! Chị ghé đọc cũng quí mà!

Sớm đầu ngày em tặng chị bài thơ NGHE EM HÁT CÂU GIẬN THƯƠNG MÀ NHỚ em viết lâu rồi nhưng chị đọc cho vui nhé!

Nghe em hát câu "giận thương" mà nhớ
Để tim mãi bồi hồi khắc khoải tháng năm xưa
Giọng quê mình trọ trẹ khó nghe
Em cứ đùa anh rồi sẽ quen... anh nhé!

Tiếng quê hương em yêu từ thuở bé
Đi bốn phương trời vẫn cứ nhận ra nhau
Câu "giận thương" em bắc nhịp cầu
Cho anh tới quê em yêu câu hò xứ sở.

Câu hát quê anh "rằng người ơi người ở..."
Câu hát quê mình "nói giận để mà thương..."

Có gì đâu mà em phải tỏ tường
Anh yêu lắm quê em... yêu rú Hồng sông Lam chuốt ruột
Mảnh đất miền Trung nghèo "mùng tơi chưa kịp rớt" (*)
Lam lũ đoạn trường no đói vẫn thương nhau.

Câu "giận thương" nay đã hóa nhịp cầu
Yêu đến ngàn lần... "gừng cay muối mặn"
Nói lời thương là chút yêu hờn giận
Anh ghép nên vần để yêu nhớ mãi thôi!
______________________________________________
(*) Câu thơ trong bài "Miền Trung" của Hoàng Trần Cương

bachduong57

Em ạ chị cảm ơn em và Th.s Triều Nguyên trước đây chị chỉ hiểu đơn giản hình ảnh "Gừng cay muối mặn" là để nói lên lời thề nguyền son sắt trong tình cảm. Giờ thì Chị đã hiểu thêm ý nghĩa phong phú trong cụm từ dân gian này:
"Xét mặt “mùi đời” có thể coi đây là hai “vị chủ” tiêu biểu cho mặn nồng và cay đắng hai trạng thái của con người hay hai cách cư xử về một con người. Nhấn mạnh “cay” “mặn”; hai mặt đối lập của một chỉnh thể (“đĩa muối chấm gừng”) như vậy cho thấy sự nhìn nhận vấn đề hôn nhân rất khách quan: cay đắng hay mặn nồng là hai trạng thái tình huống song song tồn tại trong quan hệ vợ chồng quan hệ giữa người khác với vợ chồng: đó là cuộc đời là con người là bình thường. Quả là không có lời thề nào sâu sắc như vậy vì không thể tìm ra một kẽ hở bào để vin vào khi bội ước hay muốn giải thể (phải chăng đây là lý do để tạo nên “tình trạng ly hôn có tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng người Huế”).
Thật là thú vị em có may mắn hơn nhiều người rồi đấy vì em được tiếp cận với khối lượng kiến thức VHDG rất phong phú. Chúc em một ngày làm việc hiệu quả. Mấy ngày nay chị gửi com khó quá.

Khải Nguyên

Cám ơn nhiều nhờ Nguyên mà em hoàn thành bài tập và có thêm nhiều kiến thức về ca dao.
------------------
Hồng Ngọc chắc hẳn là một bạn đọc khi đi tìm biểu tượng kép "muối mặn gừng cay" đúng không? Khải Nguyên rất thích nên đọc và đưa nó lên đây đấy! Cắt nghĩa và so sánh được nhiều điều.

Mình đã ghé thăm nhà bạn vui!

Hồng Ngọc

Cám ơn nhiều nhờ Nguyên mà em hoàn thành bài tập và có thêm nhiều kiến thức về ca dao.

Khải Nguyên

Biết nói gì với chị đây. Chị vội vàng báo tin dữ. Em thương chị quá nhưng chẳng thể nào ở bên chị được. Dù là cái nắm tay thật chặt vào lúc này. Hãy giữ sức khoẻ nhé chị. Hãy gắng vượt qua. Em không biết nói gì hơn.

Em yêu và thương chị!

Chiều Xanh

Khải Nguyên

...Có lẽ hơi vội vàng nên em chưa kịp kiểm tra một số lỗi "kỹ thuật". Lúc nào về em nhớ chữa lại nhé! Chị.

Chiều Xanh

Em Khải Nguyên!

Nhân đọc "Muối mặn - gừng cay" của Khải Nguyên chị có viết một bài cảm nhận nhưng dài quá không gửi ở đây được. Em qua chị đọc nhé!
***

Con người ta đang sống trong một thế giới biểu tượng. Hay nói cách khác một thế giới biểu tượng đang sống trong mỗi chúng ta. “Biểu tượng là cái gì ngoài ý nghĩa vốn có của nó còn hàm chứa một ý nghĩa khác tức là ngoài nghĩa đen còn có nghĩa bóng”( K.G. Jung) .

khainguyen

Chị CX!

Em lên xe đi công tác bây giờ mấy hôm bận chuẩn bị cho chuyến đi nên em lỡ hẹn với chị em dậy sớm gõ gửi lên đây chị vào đọc nhé!

Em đi đã chúc chị khoẻ vui.